เริ่มจากแนวคิดเรื่องการเคลื่อนผ่านเส้น ตำแหน่ง และพื้นที่ทางวัฒนธรรม นิทรรศการมองศิลปะไทยร่วมสมัยเป็นพื้นที่ของการเปลี่ยนผ่านและการต่อรองความหมาย แทนการนำเสนออัตลักษณ์ไทยในฐานะภาพตายตัว ผลงานในนิทรรศการสะท้อนวิธีที่ศิลปินกลับไปทบทวน ตั้งคำถาม และเรียบเรียงความหมายที่ได้รับสืบต่อมา ผ่านความทรงจำ ประสบการณ์ส่วนตัว มรดกทางวัฒนธรรม และสภาพจริงของปัจจุบัน 

นิทรรศการนำเสนอผลงานของศิลปิน 17 ได้แก่ กาญจน์ นทีวุฒิกุล, อังกฤษ อัจฉริยโสภณ, ฉัตรชัย โนตานนท์, ธนรัช สิริพิเดช, ดีใจ โกสิยพงษ์, วันสว่าง เย็นสบายดี, Buddhaandz, จารุวัฒน์ น้อมรับพร, วีรภัทร สิทธิพล, Lolay, Juli Baker and Summer, ปพนศักดิ์ ละออ, วรรณพล แสนคำ, รุ่งเรือง สิทธิฤกษ์, กฤช งามสม, ทรัพย์มณี ไชยแสนสุข และ มิตร ใจอินทร์

เมื่อจัดแสดงภายใน Four Seasons Hotel Bangkok ART Space by MOCA BANGKOK นิทรรศการนี้จึงมีบริบทของสถานที่อย่างชัดเจน พื้นที่ศิลปะริมแม่น้ำเจ้าพระยาชวนให้ผู้ชมพบศิลปะร่วมสมัยในความสัมพันธ์กับเมือง การเดินทาง และจังหวะของกรุงเทพฯ ในบริบทนี้ ผลงานศิลปะไม่ได้เพียงตั้งอยู่ในพื้นที่ แต่ยังเคลื่อนผ่านพื้นที่นั้น สัมพันธ์กับมุมมองที่หลากหลาย และเปิดวิธีมองใหม่ต่อภูมิทัศน์ของศิลปะไทยร่วมสมัยในปัจจุบัน 

โขนก่อรูปขึ้นจากวินัยและระเบียบแบบแผน ทุกท่วงท่าผ่านการเรียนรู้และการฝึกซ้ำ การรำและการเคลื่อนไหวดำเนินไปตามแบบของตัวละครอย่างเคร่งครัด ความอ่อนช้อยที่ปรากฏล้วนอยู่ภายใต้ข้อกำหนดที่ชัดเจน ขณะที่ความทรงพลังก็ยังยึดโยงอยู่กับรูปแบบ ท่วงท่าในโขนจึงมีความหมายมากกว่าการเคลื่อนไหว เพราะเป็นภาษาทางวัฒนธรรมที่สืบต่อจากรุ่นสู่รุ่นผ่านความแม่นยำและความใส่ใจ

โครงการนี้เริ่มต้นขึ้นในปี พ.ศ. 2561 ในช่วงเวลาเดียวกับที่โขนได้รับการขึ้นทะเบียนจากยูเนสโกให้เป็นมรดกภูมิปัญญาทางวัฒนธรรม เดิมทีศิลปินตั้งใจบันทึกภาพการแสดง ทว่าในกระบวนการทำงานกลับพบข้อจำกัด ภาพถ่ายสามารถเก็บรายละเอียดของเครื่องแต่งกายและท่วงท่าได้ แต่ไม่อาจถ่ายทอดการเคลื่อนไหวซึ่งเป็นแกนสำคัญของโขนได้อย่างครบถ้วน สิ่งที่ขาดหายไปคือจังหวะภายในของร่างกาย และความต่อเนื่องที่ทำให้ทุกท่วงท่ายังคงความแม่นยำไปพร้อมกับการเคลื่อนไหว

เพื่อก้าวข้ามข้อจำกัดนี้ ศิลปินใช้เวลาหลายปีในการค้นคว้า เข้าถึงแหล่งข้อมูล และทำงานร่วมกับผู้เชี่ยวชาญอย่างใกล้ชิด ทั้งการขออนุญาตผ่านมูลนิธิส่งเสริมศิลปาชีพในสมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ การทำงานร่วมกับสถาบันทางวัฒนธรรมและนักวิชาการจากมหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ ตลอดจนการทำงานภายใต้คำแนะนำของครูโขน ซึ่งตรวจสอบความถูกต้องของทุกท่วงท่าอย่างเคร่งครัด เพราะในโขน การรำคือภาษา แต่ละท่าทางมีความหมายจำเพาะ และต้องอาศัยความแม่นยำในการถ่ายทอด

จากจุดนี้วิลเลียม บาร์ริงตัน บินส์ จึงพัฒนาวิธีการทางภาพถ่ายที่เปิดให้การเคลื่อนไหวสะสมตัวอยู่ในภาพเดียว เขาใช้การปล่อยแฟลช 17 ถึง 21 ครั้ง ด้วยจังหวะที่กำหนดอย่างแม่นยำ ทำให้ภาพแต่ละชิ้นเกิดจากการเปิดรับแสงหลายครั้งภายในเฟรมเดียว ภาพที่ได้จึงไม่ใช่ภาพนิ่งในความหมายทั่วไป หากเป็นพื้นที่ที่ท่วงท่าต่าง ๆ ย้อนกลับมา ซ้อนทับ และแผ่กระจาย เวลาไม่ได้ถูกหยุด หากถูกบีบอัดให้รวมอยู่ในภาพเดียว สิ่งที่ปรากฏจึงไม่ใช่เพียงเสี้ยวขณะหนึ่ง หากเป็นช่วงเวลาที่ถูกรวบรวมไว้ภายในภาพ

ในผลงานชุดนี้ ทั้งจังหวะแสง ท่วงท่า เครื่องประดับ และลำดับของการเคลื่อนไหว ล้วนยังคงเผยให้เห็นร่องรอยของประเพณีที่ก่อตัวผ่านการปฏิบัติสืบต่อกันมาอย่างยาวนาน อย่างไรก็ตาม องค์ประกอบเหล่านี้ไม่ได้หยุดอยู่ในฐานะสัญญะตายตัว เพราะการเคลื่อนไหวได้เปลี่ยนหน้าที่ของมัน ทำให้ความหมายยังคงเปิดอยู่ และสิ่งที่ถูกส่งต่อไม่ใช่เพียงการรักษาไว้ดังเดิม หากยังรวมถึงการตีความขึ้นใหม่ด้วย

ผลงานทั้งสามชิ้นจัดวางเรียงต่อเนื่องกันบนผนังเดียว โดยนำเสนอตัวละครจากเรื่องรามเกียรติ์ ได้แก่ ทศกัณฐ์ นางสีดา และพระราม เมื่อมองจากซ้ายไปขวา จังหวะของงานค่อย ๆ คลี่ไปตามลักษณะของตัวละคร ในภาพของทศกัณฐ์ ท่วงท่าถูกซ้อนทับและสะสมจนเกิดเป็นความหนาแน่นของพลังที่แผ่ขยายออกมาอย่างชัดเจน ในภาพของนางสีดา จังหวะการเคลื่อนไหวผ่อนลง และดำเนินไปอย่างสงบ ส่วนในภาพของพระราม การเคลื่อนไหวค่อย ๆ รวมตัวเข้าสู่ความนิ่งที่มีระเบียบ จนความสมดุลค่อย ๆ ปรากฏผ่านวินัยและการยับยั้ง

Grace and Power of Motion ไม่ได้ทำให้โขนหยุดนิ่งอยู่กับที่ หากชี้ให้เห็นว่า ประเพณียังคงดำรงอยู่ได้ในการเคลื่อนไหว การรำที่ไม่หยุดนิ่ง และร่างกายที่ยังคงเรียนรู้ ทบทวน และถ่ายทอดต่อไป ผลงานชุดนี้จึงย้ำว่า ประเพณีมิได้ดำรงอยู่ด้วยการเก็บรักษาเพียงอย่างเดียว หากยังดำเนินต่อไปได้ในจังหวะของการปฏิบัติที่ไม่เคยหยุดนิ่ง

ศิลปินที่สอบตก เพราะไม่ยอมวาดตามแบบ

เชื่อหรือไม่ว่า อาจารย์เฟื้อ หริพิทักษ์ “ครูใหญ่แห่งวงการศิลปะไทย” ครั้งหนึ่งเคยสอบตกวิชาวาดเขียน เหตุผลนั้นไม่ได้ซับซ้อน เขาไม่ได้วาดไม่ได้ ตรงกันข้าม เขาเป็นนักเรียนที่มีฝีมือโดดเด่นที่สุดคนหนึ่งในรุ่น สิ่งที่เกิดขึ้นคือเขา “เลือกจะไม่วาด” ในแบบที่หลักสูตรกำหนด ชีวิตของเขาจึงเหมือนเป็นการยืนยันซ้ำ ๆ ว่า ความจริงในศิลปะไม่เคยอยู่ในกรอบที่ใครขีดไว้ให้

จุดเริ่มต้นของการไม่ยอมอยู่ในกรอบ

เฟื้อ หริพิทักษ์ เกิดในปี พ.ศ. 2453 ที่ธนบุรี เข้าเรียนที่โรงเรียนเพาะช่าง และแสดงให้เห็นถึงฝีมือที่โดดเด่นตั้งแต่ต้น สอบผ่านแทบทุกวิชา เหลือเพียงก้าวสุดท้ายก่อนจะจบ แต่ในวิชาสุดท้ายที่ต้องวาดภาพหุ่นนิ่ง (Still life) เขากลับวาดภาพนามธรรม (Abstract) ตามความรู้สึกของตนเอง ผลคือสอบตก และตัดสินใจลาออก ทั้งที่เหลืออีกเพียงก้าวเดียวจะจบ การตัดสินใจครั้งนั้นจึงไม่ใช่เพียงเหตุการณ์หนึ่งในชีวิต หากเป็นจุดตั้งต้นของวิธีคิดที่ติดตัวเขามาตลอด ว่าศิลปะไม่อาจมีความจริงได้หากยังถูกจำกัดอยู่ในกรอบที่ผู้อื่นขีดไว้ให้

เมื่อศิลปะไม่ขึ้นอยู่กับเงื่อนไข

ต่อมา ชีวิตของเฟื้อพาเขาผ่านความผันผวนอย่างหนัก โดยเฉพาะในช่วงสงครามโลกครั้งที่ 2 เมื่อเขาตกเป็นเชลยศึกอยู่ในค่ายกักกันที่ประเทศอินเดีย แต่แม้ในสภาวะเช่นนั้น เขาก็ยังคงวาดภาพ และยังได้รับรางวัลชนะเลิศอันดับ 1 และ 2 จากการประกวดศิลปะภายในค่ายกักกัน ราวกับว่าต่อให้ชีวิตจะคับแค้นเพียงใด การสร้างสรรค์ก็ยังไม่เคยดับลง

ความทุกข์ในฐานะวัตถุดิบของการสร้างสรรค์

เขาสร้างผลงาน “ค่ายกักกันชาวญี่ปุ่นในป้อมโบราณ” (Japanese Internment Camp, Purana Qila) ซึ่งต่อมาได้รับการยกย่องจากพิพิธภัณฑ์ศิลปะสมัยใหม่แห่งชาติ กรุงโตเกียว ว่าเป็นหนึ่งในงานคิวบิสม์ยุคต้นของเอเชีย

การยอมรับ และการยืนยันตัวตน

หลังสงคราม เฟื้อกลับมาพัฒนางานอย่างต่อเนื่อง และคว้าเหรียญทองจากการแสดงศิลปกรรมแห่งชาติได้ถึง 3 ครั้ง จากผลงาน “เพชรบุรี” ในการแสดงศิลปกรรมแห่งชาติ ครั้งที่ 1 พ.ศ. 2492 “ประกายเพชร” หรือ “มาดามชิต เหรียญประชา” ในครั้งที่ 2 พ.ศ. 2493 และ “หญิงสาวสวมเสื้อคอกลมสีแดง” หรือที่รู้จักกันในชื่อ “เสือแดง” หรือ “สาวอีตาเลียน” ในครั้งที่ 8 พ.ศ. 2500 จนได้รับการยกย่องเป็นศิลปินชั้นเยี่ยม สาขาจิตรกรรม เส้นทางดังกล่าวค่อย ๆ ตอกย้ำสถานะของเฟื้อในประวัติศาสตร์ศิลปะไทย กระทั่งในปี พ.ศ. 2528 เขาได้รับการประกาศยกย่องเป็นศิลปินแห่งชาติ สาขาทัศนศิลป์

การศึกษาโดยไม่มีวุฒิ แต่มีความเชื่อมั่น

ในระหว่างเส้นทางแห่งความสำเร็จนั้นเขาเดินทางไปศึกษาต่อที่ราชบัณฑิตยสถาน กรุงโรม ในปี พ.ศ. 2497 ทั้งที่ไม่มีวุฒิการศึกษาใดติดตัวไปเลย สิ่งเดียวที่เขามี คือจดหมายจากศาสตราจารย์ศิลป์ พีระศรี ซึ่งเขียนไว้สั้น ๆ ว่า “เฟื้อเป็นหนึ่งในศิลปินสยามที่ดีที่สุดในยุคสมัยของเรา” และเพียงเท่านั้นก็เพียงพอให้เขาได้รับการยอมรับ

การอนุรักษ์ในความหมายของเฟื้อ หริพิทักษ์

แต่จุดสำคัญของชีวิตเฟื้อไม่ได้อยู่ที่ชื่อเสียงหรือความสำเร็จ หากอยู่ที่สิ่งที่เขาเลือกทำเมื่อกลับถึงไทย เขาเลือกเดินเข้าไปในหอไตรปิฎก วัดระฆังโฆสิตาราม เพื่อบูรณะจิตรกรรมฝาผนังโบราณ ใช้ชีวิตอยู่ที่นั่นนับสิบปี จนผู้คนเรียกเขาว่า “ผีหอไตร”

ไม่เติม ไม่แต่ง ไม่แทนที่

เขาไม่ทาสีใหม่ ไม่เติม ไม่แต่ง และไม่แก้ เขาเพียงค่อย ๆ เช็ดคราบฝุ่นออกทีละชั้นอย่างอดทน เพื่อยกของเดิมขึ้นมา โดยไม่แตะต้องฝีมือของครูช่างในอดีต สำหรับเฟื้อ การวาดทับไม่ใช่การอนุรักษ์ แต่คือการลบสิ่งที่มีอยู่เดิม

การลอกลาย และการสร้างองค์ความรู้ศิลปะไทย

ในเวลาเดียวกัน เขายังเดินทางไปตามวัดต่าง ๆ ทั่วประเทศเพื่อลอกลายจิตรกรรมลงบนกระดาษแก้ว การกระทำเช่นนี้เป็นความพยายามทำความเข้าใจระบบคิด จังหวะเส้น และจิตวิญญาณของครูช่างโบราณอย่างลึกซึ้ง ในยุคที่การศึกษาศิลปะไทยยังไม่ได้รับการจัดวางอย่างเป็นระบบ สิ่งที่เฟื้อทำจึงมีความสำคัญอย่างยิ่งต่อการวางรากฐานองค์ความรู้ทางศิลปกรรมไทยในเวลาต่อมา

ศิลปะ ความจริง และการออกจากกรอบ

เฟื้อ หริพิทักษ์ จึงไม่ได้ทิ้งไว้เพียงผลงานศิลปะ หากยังทิ้ง “วิธีคิด” ไว้ให้กับวงการศิลปะไทย ชายผู้เคยสอบตกวิชาวาดเขียนในวันหนึ่ง กลับกลายเป็นครูใหญ่ของวงการศิลปะไทย และบางที การกระโจนออกจากกรอบ อาจไม่ใช่การหลงทาง หากเป็นจุดเริ่มต้นของการมองเห็นความจริง

References:

กฤษณา หงษ์อุเทน. (2568). 22 เมษายน วันคล้ายวันเกิด เฟื้อ หริพิทักษ์ ศิลปินแห่งชาติ. ศิลปวัฒนธรรม.
เกษศิรินทร์ ผลธรรมปาลิต. (2566). หอจดหมายเหตุ เฟื้อ หริพิทักษ์ เรื่องเบื้องหลังที่ไม่เคยเล่าของครูใหญ่แห่งวงการศิลปะ. Sarakadee Lite.
ตัวแน่น. (2566). ‘เฟื้อ หริพิทักษ์’ ครูใหญ่ศิลปะไทยที่ชีวิตโลดโผน ศิลปินไส้แห้งอินเลิฟหญิงสูงศักดิ์. The People.
มหาวิทยาลัยศิลปากร. ๑๐๐ ปี เฟื้อ หริพิทักษ์ : ชีวิตและผลงาน (A Century of Fua Hariphitak : Life and Works). (E-book).
รัฐพงศ์ เกตุรวม. เฟื้อ หริพิทักษ์ : ครูใหญ่แห่งวงการศิลปะ. สำนักพิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ กรมศิลปากร.
สำนักงานราชบัณฑิตยสภา. ศาสตราจารย์ เฟื้อ หริพิทักษ์. ฐานข้อมูลภาคีสมาชิก.
สุรัตน์ โหราชัยกุล และ ณัฐ วัชรคิรินทร์. (2566). รำลึกบรมศิลปาจารย์ เฟื้อ หริพิทักษ์. สถานีวิทยุจุฬาฯ (Chula Radio Plus).
Rama IX Art Museum. เฟื้อ หริพิทักษ์ | ชีวิตและผลงานคัดลอกจิตรกรรมไทยประเพณี.
Thai PBS. (2563). ความจริงไม่ตาย: ชีวิตศิลปิน “เฟื้อ หริพิทักษ์”. (วิดีโอ YouTube).
The Art Auction Center. (2023). ชีวิตที่ครบรสดั่งบทละครของ เฟื้อ หริพิทักษ์.
Wikipedia. (2024). Fua Haripitak.
ภาพจาก อวบ สาณะเสน 72 ปี: นิทรรศการผลงานศิลปกรรม (2550), ณ หอศิลป์สมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ.

งานจัดแสดงในช่วงเทศกาลสงกรานต์ ซึ่งเป็นวาระแห่งการเริ่มต้นศักราชใหม่ของไทย นิทรรศการครั้งนี้ชวนมองความหมายของ “การเริ่มต้นใหม่” ผ่านการเปลี่ยนแปลงเล็ก ๆ ที่ค่อย ๆ เกิดขึ้นภายในความรู้สึกนึกคิด จากผลงานจิตรกรรมและกระบวนการทางทัศนศิลป์ร่วมสมัย ศิลปินทั้งสี่ถ่ายทอดเรื่องราวของความทรงจำ การรับรู้ และความเปลี่ยนแปลงอันละเอียดอ่อนที่ก่อตัวขึ้นท่ามกลางชีวิตประจำวัน

หนึ่งในแกนสำคัญของนิทรรศการคือผลงานชุด With Gratitude ของ Yuta Okuda ซึ่งสร้างสรรค์ขึ้นในช่วงการแพร่ระบาดของ COVID-19 เมื่อจังหวะคุ้นเคยของชีวิตและความสัมพันธ์ระหว่างผู้คนแปรเปลี่ยนไป ศิลปินหันกลับมาสังเกตโลกภายในของตน และพบว่าการมองเห็นคุณค่าของสิ่งที่มีอยู่แล้วสามารถค่อย ๆ เปลี่ยนสภาวะภายในของตนได้อย่างอ่อนโยน

นิทรรศการยังนำเสนอผลงานของศิลปินอีก 3 ท่าน ซึ่งต่างขานรับแนวคิดนี้จากมุมมองเฉพาะของตน Maho Takahashi สำรวจความทรงจำวัยเยาว์และการก่อรูปของอัตลักษณ์ผ่านตัวละคร ANOKO ถ่ายทอดสภาวะภายในอันเปราะบางในห้วงก่อนการแปรเปลี่ยน จิดาภา จันทร์สิริสถาพร ใช้ความทรงจำส่วนบุคคล ความรู้สึกทางกาย และประสบการณ์ชีวิต เป็นจุดตั้งต้นในการติดตามร่องรอยของอารมณ์และชวนให้ผู้ชมย้อนกลับมาสำรวจตนเอง ขณะที่ ราชวุธ คุรุวงศ์วัฒนา มองชีวิตประจำวันผ่านการรับรู้และการไหลผ่านของเวลา ถ่ายทอดบรรยากาศอันละเอียดอ่อนของช่วงขณะก่อนที่ความเปลี่ยนแปลงจะก่อตัวขึ้น

แทนที่จะเร่งเร้าให้เกิดการเปลี่ยนแปลงอย่างตรงไปตรงมา New Beginning เปิดพื้นที่แห่งความสงบ เชื้อเชิญให้ผู้ชมได้หยุดมองและกลับมาเผชิญกับปัจจุบันขณะด้วยความตระหนักรู้ที่เพิ่มขึ้น ณ จุดเริ่มต้นของวัฏจักรใหม่

หัวใจของนิทรรศการคือ Iconostasis wall ผนังผลงานขนาดใหญ่ที่จัดทำขึ้นใหม่บริเวณทางเข้า ผู้ชมจะเดินผ่านผนังนี้เพื่อเข้าสู่พื้นที่จัดแสดงด้านใน เหมือนการเดินผ่าน “ประตู” ที่พาเราเข้าไปเห็นสิ่งที่อยู่ถัดจากการเลียนแบบ ไปสู่สิ่งที่ศิลปินค่อย ๆ สร้างขึ้นเป็นของตัวเอง ขณะเดียวกัน ผลงานของนักศึกษาจำนวน 56 ชิ้นที่จัดวางอยู่ด้านบนคือภาพของความตั้งใจและความต่อเนื่อง คนรุ่นใหม่ที่กำลังฝึกมือ เดินตามรอยของแนวทางที่ส่งต่อกันมา 

ศิลปินนานาชาติ
• มู พัน (Mu Pan) สหรัฐอเมริกา เชื้อสายจีน
• อเลสซานโดร ซิโอลเดอร์ (Alessandro Sicioldr) อิตาลี
• สเตฟาน บลองเกต์ (Stéphane Blanquet) ฝรั่งเศส
• กี สลับบิงค์ (Guy Slabbinck) เบลเยียม

ศิลปินไทย
• กิตติศักดิ์ เทพเกาะ
• ผดุงศักดิ์ เขียวผ่อง
• อานนท์ เลิศพูลผล
• สุวัฒน์ บุญธรรม

พร้อมศิลปินรุ่นใหม่ 56 คน ที่ได้รับคัดเลือกผ่านการประกวดระดับประเทศ

ข้อมูลนิทรรศการ
ชื่อนิทรรศการ: ICONOSTASIS: No Masters, No Icons
สถานที่: MOCA BANGKOK 499 ถนนกำแพงเพชร 6 แขวงลาดยาว เขตจตุจักร กรุงเทพมหานคร
ระยะเวลาจัดแสดง: 8 มีนาคม ถึง 31 พฤษภาคม 2569
พิธีเปิดนิทรรศการ: : 7 มีนาคม 2569 เวลา 14:30 น.
เวลาทำการของพิพิธภัณฑ์ฯ: 10:00 น. ถึง 18:00 น. (ปิดวันจันทร์)
การเข้าชม: รวมอยู่ในบัตรเข้าชมพิพิธภัณฑ์ปกติ