ถวัลย์ ดัชนี ศิลปินแห่งชาติ สาขาทัศนศิลป์ (จิตรกรรม) ประจำปี พ.ศ. 2544
(พ.ศ. 2482–2557)

ถวัลย์ ดัชนี เกิดที่จังหวัดเชียงราย เติบโตท่ามกลางความเคร่งครัดทางพุทธศาสนาของมารดา และระเบียบวินัยของบิดาผู้เชี่ยวชาญด้านการล่าสัตว์ ป่าและสัตว์มิได้เป็นเพียงภูมิทัศน์ในวัยเยาว์ หากเป็นประสบการณ์ที่หล่อหลอมความสนใจของเขาต่อสัญชาตญาณและวัฏจักรของชีวิต เขาสำเร็จการศึกษาระดับศิลปบัณฑิต เกียรตินิยม จากคณะจิตรกรรม ประติมากรรมและภาพพิมพ์ มหาวิทยาลัยศิลปากร ในฐานะศิษย์รุ่นท้ายของศาสตราจารย์ศิลป์ พีระศรี ต่อมารัฐบาลไทยได้มอบทุนให้ไปศึกษาต่อ ณ Amsterdam National College of Art ประเทศเนเธอร์แลนด์ จนสำเร็จการศึกษาระดับปริญญาเอกด้าน Metaphysics and Aesthetics ความสามารถในการใช้ภาษาหลายภาษาเปิดทางให้เขาเข้าถึงและพินิจปรัชญาตะวันออกและตะวันตกอย่างลึกซึ้ง ในปี พ.ศ. 2544 เขาได้รับรางวัล Art and Culture Prize จาก Fukuoka Asian Culture Prize Committee

ในปี พ.ศ. 2514 ผลงานของถวัลย์เผชิญเหตุการณ์ความขัดแย้งซึ่งต่อมาถูกกล่าวถึงว่าเป็นการเผชิญหน้าระหว่างศิลปินไทยกับสาธารณชนครั้งสำคัญ เหตุเกิดที่สำนักกลางนักเรียนคริสเตียน ราชเทวี กรุงเทพมหานคร เมื่อผลงานบางส่วนถูกทำลายจากความเข้าใจว่าเป็นการลบหลู่พระพุทธศาสนา ถวัลย์อธิบายว่าการวางภาพคางคก ศีรษะพระ หรือร่างกึ่งมนุษย์กึ่งสัตว์ มิใช่การดูหมิ่น หากเป็นการตั้งคำถามถึงด้านดีและด้านเลวที่ดำรงอยู่พร้อมกันในมนุษย์ เขาเห็นว่าศิลปะไม่ควรถูกจำกัดด้วยการตีความแบบตรงไปตรงมา หลังเหตุการณ์นั้น เขางดจัดนิทรรศการในประเทศไทยเป็นเวลานาน และหันไปแสดงผลงานในต่างประเทศ

ภาษาทางศิลปะของถวัลย์โดดเด่นด้วยเส้นสายที่ชัดและมั่นคง รูปทรงที่มีพลัง และสัญลักษณ์ที่เคลื่อนไหวอยู่ระหว่างความศักดิ์สิทธิ์กับสัญชาตญาณ เขาเชื่อว่าศิลปะควรประกอบด้วยหกคุณสมบัติ ได้แก่ ความคิดคำนึง การแสดงออกทางอารมณ์ จังหวะของจิตวิญญาณที่เป็นอิสระ ปัจเจกภาพ ความกลมกลืน และเทคนิคที่ถึงพร้อม หลักคิดนี้ปรากฏผ่านการจัดองค์ประกอบที่เน้นพลังของเส้น การวางน้ำหนักแสงและเงาที่สร้างภาวะตึงและคลายภายในพื้นที่ภาพ และการใช้รูปสัตว์หรือร่างกึ่งเทพเป็นสัญลักษณ์ของโลกภายใน เขาทำงานด้วยวินัยและสมาธิสูง เส้นของเขาจึงมีทั้งความแม่นยำและความเข้มข้นในเวลาเดียวกัน

ช่วงบั้นปลายชีวิต ถวัลย์สร้างบ้านดำ จังหวัดเชียงราย กลุ่มอาคารไม้สีดำกว่า 40 หลังที่เขาออกแบบและก่อสร้างขึ้นเอง บ้านดำมิได้เป็นเพียงสถานที่ หากเป็นพื้นที่ที่ความคิดค่อย ๆ แปรรูปเป็นสถาปัตยกรรม ภายในอาคารเหล่านั้น เขารวบรวมเขาสัตว์ หนัง กระดูก และวัตถุธรรมชาติที่เรียกว่า “เครื่องลับจินตนาการ” เพื่อพินิจรูปทรงและสัญชาตญาณในระดับดั้งเดิม อาคารทั้งหมดถูกเคลือบด้วยน้ำมันเครื่องเก่า ทำให้สีดำดูดซับแสงและทำให้พื้นที่สงบนิ่งลง หากบ้านดำคือความคิดที่ขยายออกในพื้นที่ MOCA BANGKOK คือสถานที่ที่ผลงานจิตรกรรมของเขายังคงเปิดให้ผู้ชมได้ยืนมองเส้นสายและชั้นความหมายที่ค่อย ๆ ปรากฏผ่านเวลา ถวัลย์เตรียมโลงศพของตนเองไว้ล่วงหน้าในฐานะการยอมรับความตายว่าเป็นส่วนหนึ่งของชีวิต ผลงานของเขายังคงอยู่ อย่างเงียบ และต่อเนื่อง